Μελέτη του IEA-PVPS σε 11 νησιά αναδεικνύει τον καθοριστικό ρόλο της τοπικής ηγεσίας, της κοινωνικής συναίνεσης, της χρηματοδότησης και του έγκαιρου σχεδιασμού για την επίτευξη σχεδόν 100% ανανεώσιμης ηλεκτροπαραγωγής
Έκθεση του προγράμματος IEA-PVPS, η οποία εξετάζει 11 νησιά, διαπιστώνει ότι η επίτευξη σχεδόν 100% ηλεκτροπαραγωγής από ανανεώσιμες πηγές ενέργειας εξαρτάται εξίσου από την ισχυρή ηγεσία, τη συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών, τη χρηματοδότηση και τον έγκαιρο σχεδιασμό όσο και από την τεχνολογία.
Παρότι οι δοκιμασμένες τεχνικές λύσεις διαφέρουν σημαντικά, οι επιτυχημένες μεταβάσεις απαιτούν προσαρμοσμένο σχεδιασμό των δικτύων και διαρκή θεσμική υποστήριξη, γεγονός που καθιστά ιδιαίτερα δύσκολη την αναπαραγωγή τους σε μικρότερα, απομακρυσμένα νησιά και περιοχές χαμηλότερου εισοδήματος.
Τα νησιά προβάλλονται συχνά ως πεδία δοκιμής για την επίτευξη 100% ηλεκτροπαραγωγής από ΑΠΕ, καθώς αποτελούν απομονωμένα συστήματα, με σαφή όρια μεταξύ των εμπλεκόμενων φορέων και, στις περισσότερες περιπτώσεις, χωρίς τη δυνατότητα στήριξης από ένα κεντρικό ηλεκτρικό δίκτυο.
Μια νέα έκθεση της Ομάδας Εργασίας 18 του προγράμματος IEA-PVPS θέτει αυτή τη φήμη υπό εξέταση, αναλύοντας 11 νησιά που έχουν ήδη επιτύχει ή προσεγγίσει πολύ υψηλά ποσοστά συμμετοχής των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.
Σε αυτά περιλαμβάνονται από το χωριό Apolima στη Σαμόα, με 88 κατοίκους, έως το Lolland στη Δανία, όπου ζουν περισσότεροι από 57.000 άνθρωποι και το οποίο είναι συνδεδεμένο με το ευρύτερο δανικό δίκτυο.
Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η τεχνολογία για τη λειτουργία ενός νησιού σχεδόν αποκλειστικά με ανανεώσιμες πηγές ενέργειας υπάρχει ήδη και αποδίδει σε εξαιρετικά διαφορετικές διαμορφώσεις συστημάτων.
Αυτό που καθορίζει εάν ένα έργο θα επιτύχει τελικά τον στόχο του είναι κυρίως κοινωνικοί, πολιτικοί και οργανωτικοί παράγοντες. Δεν αρκεί η τεχνολογία από μόνη της, αλλά έχει σημασία ο βαθμός στον οποίο συνδυάζεται με τις κατάλληλες κοινωνικές, πολιτικές, οικονομικές και οργανωτικές συνθήκες.
Έντεκα νησιά, χωρίς ενιαίο μοντέλο
Η ισχυρότερη απόδειξη για αυτό το συμπέρασμα είναι ότι δεν υπάρχει ένας ενιαίος ορισμός της επιτυχίας στην πράξη.
Το νησί Kodiak στην Αλάσκα λειτουργεί με ένα υβριδικό σύστημα υδροηλεκτρικής και αιολικής ενέργειας, υπό τη διαχείριση ενός συνεταιριστικού φορέα ηλεκτρισμού με προηγμένη επιχειρησιακή λειτουργία, επιτυγχάνοντας κάλυψη των αναγκών του κατά 99%-100% από ανανεώσιμες πηγές.
Το Samsø στη Δανία πετυχαίνει αντίστοιχα αποτελέσματα σχεδόν αποκλειστικά μέσω ανεμογεννητριών κοινοτικής ιδιοκτησίας και επενδύσεων των πολιτών. Καθώς είναι συνδεδεμένο με το δανικό δίκτυο, δεν εξαρτάται από τοπικά συστήματα αποθήκευσης.
Το Yakushima στην Ιαπωνία καλύπτει το 100% των αναγκών του σε ηλεκτρική ενέργεια από ανανεώσιμες πηγές, χρησιμοποιώντας αποκλειστικά μικρά υδροηλεκτρικά έργα, καθώς το ορεινό ανάγλυφο και οι βροχοπτώσεις της περιοχής ταιριάζουν με τη ζήτηση.
Το Apolima λειτουργεί με ένα αυτόνομο φωτοβολταϊκό σύστημα χωρίς καθόλου αποθήκευση, επειδή το χωριό είναι αρκετά μικρό ώστε να μην τη χρειάζεται.
Το πλήρως ηλιακό σύστημα του Tokelau, με υποστήριξη από μπαταρίες, κατέστη εφικτό χάρη στη σταθερή χρηματοδοτική βοήθεια από τη Νέα Ζηλανδία.
Στις ισπανικές Κανάριες Νήσους, το El Hierro συνδυάζει την αιολική ενέργεια με αντλησιοταμίευση, ενώ το La Graciosa λειτουργεί με ένα υβριδικό σύστημα αιολικής και φωτοβολταϊκής ενέργειας με μπαταρίες, του οποίου οι στρατηγικές κατανομής της παραγωγής εξακολουθούν να βελτιστοποιούνται κατά τη λειτουργία του.
Η έκθεση αντιμετωπίζει αυτή την ποικιλομορφία ως το κεντρικό της συμπέρασμα και όχι ως δευτερεύουσα παρατήρηση: δεν υπάρχει καθολική κατευθυντήρια γραμμή.
Ένα υβριδικό σύστημα αιολικής ενέργειας και αντλησιοταμίευσης που λειτουργεί για το El Hierro θα ήταν ένα σύστημα πολύ μεγαλύτερο και ισχυρότερο από όσο πραγματικά χρειάζεται το Apolima.
Αντίστοιχα, ένα μοντέλο χρηματοδότησης από δωρητές, το οποίο επέτρεψε στο Tokelau να καλύπτει πλήρως τις ανάγκες του από ηλιακή ενέργεια, δεν θα μπορούσε να εφαρμοστεί με τον ίδιο τρόπο σε ένα νησί όπως το Kodiak, όπου πρωταγωνιστεί ένας φορέας ηλεκτρισμού. Αυτό που επαναλαμβάνεται και στα 11 νησιά, ανεξάρτητα από τον τεχνολογικό συνδυασμό ή το μέγεθός τους, είναι ένα συγκεκριμένο σύνολο μη τεχνικών προϋποθέσεων.
Το κλειδί βρίσκεται στην προετοιμασία και όχι στην κατασκευή
Για να εντοπίσουν αυτές τις προϋποθέσεις, οι συντάκτες της έκθεσης δημιούργησαν έναν πίνακα επιτυχίας με τέσσερις φάσεις και πέντε κατηγορίες. Οι φάσεις περιλαμβάνουν την προετοιμασία, τον σχεδιασμό, την υλοποίηση και την παρακολούθηση και αξιολόγηση, ενώ οι κατηγορίες αφορούν τις κοινωνικές, πολιτικές, τεχνικές, οικονομικές και περιβαλλοντικές διαστάσεις.
Στη συνέχεια, ο πίνακας συμπληρώθηκε με βάση την ανασκόπηση περισσότερων από 60 ακαδημαϊκών δημοσιεύσεων, την ανάλυση μελετών περίπτωσης και πέντε εκτενείς συνεντεύξεις με επαγγελματίες που δραστηριοποιούνται σε νησιά.
Η διαδικασία ανέδειξε 111 διαφορετικούς παράγοντες επιτυχίας. Το σαφέστερο μοτίβο που προκύπτει από τα δεδομένα αφορά το σημείο στο οποίο συγκεντρώνονται: σχεδόν οι μισοί από τους παράγοντες που εντοπίστηκαν αφορούν τη φάση της προετοιμασίας, πριν ακόμη εγκατασταθεί η πρώτη ανεμογεννήτρια ή το πρώτο φωτοβολταϊκό πάνελ.
Η έκθεση περιγράφει αυτή τη διαδικασία ως έναν συνδυασμό εκπαίδευσης και ενημέρωσης της τοπικής κοινωνίας, αξιολόγησης των διαθέσιμων ενεργειακών πόρων και του δικτύου, έγκαιρης πολιτικής συνεννόησης και προετοιμασίας της χρηματοδότησης, που πραγματοποιούνται παράλληλα και αρκετά πριν από τον σχεδιασμό του συστήματος.
Τα νησιά που επένδυσαν σημαντικούς πόρους σε αυτή τη φάση, όπως το Lolland, το Samsø και το El Hierro, διαμόρφωσαν κοινή αντίληψη και θεσμική ετοιμότητα, διευκολύνοντας τα επόμενα στάδια.
Το βασικό δίδαγμα για τους κατασκευαστές έργων και τους χρηματοδότες είναι ότι η ανεπαρκής χρηματοδότηση του σταδίου σχεδιασμού και συμμετοχής της τοπικής κοινωνίας αποτελεί μία από τις σαφέστερες και προβλέψιμες αιτίες μελλοντικών δυσκολιών, ακόμη και όταν ο τεχνικός σχεδιασμός είναι ορθός.
Τέσσερις παράγοντες εμφανίζονται σχεδόν παντού
Από τους 111 παράγοντες που εντοπίστηκαν, οι 13 χαρακτηρίστηκαν βασικοί παράγοντες επιτυχίας, με βάση τη συχνότητα εμφάνισής τους σε πολλαπλές συνεντεύξεις. Τέσσερις ξεχωρίζουν ως σχεδόν καθολικοί: δύο κοινωνικοί και πολιτικοί και δύο τεχνικοί.
Ο πρώτος είναι η παρουσία τοπικών πρωτοπόρων ή ηγετικών προσώπων, ανθρώπων που κινητοποιούν την υποστήριξη της κοινότητας, διατηρούν τη δυναμική του εγχειρήματος σε βάθος χρόνου και λειτουργούν ως συνδετικός κρίκος μεταξύ της τοπικής κοινωνίας, των πολιτικών παραγόντων και των τεχνικών φορέων.
Η ενεργειακή μετάβαση του Samsø παρουσιάζεται ως χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της διαδικασίας, καθώς τα συγκεκριμένα πρόσωπα συνέδεσαν την τοπική ταυτότητα, τις επενδύσεις των πολιτών και την ανάπτυξη της αιολικής ενέργειας.
Ο δεύτερος παράγοντας είναι η διαρκής συμμετοχή των ενδιαφερόμενων μερών σε ολόκληρο τον κύκλο ζωής του έργου και όχι μόνο στο στάδιο του σχεδιασμού.
Η έκθεση επισημαίνει ότι ο συγκεκριμένος παράγοντας εμφανίζεται σε κάθε φάση που εξετάστηκε, γεγονός που τον καθιστά έναν από τους πλέον οριζόντιους παράγοντες επιτυχίας στα δεδομένα της μελέτης.
Ακόμη και αποφάσεις με έντονα τεχνικό χαρακτήρα, όπως η επιλογή της τεχνολογίας παραγωγής ή τα σημεία στα οποία απαιτείται ενίσχυση του δικτύου, εξαρτώνται τελικά από την εμπιστοσύνη των ενδιαφερόμενων μερών, προκειμένου να γίνουν αποδεκτές και να εφαρμοστούν στην πράξη.
Ο τεχνικός πυλώνας
Τα παραπάνω δεν σημαίνουν ότι ο μηχανικός σχεδιασμός έχει δευτερεύουσα σημασία. Οι τεχνικοί παράγοντες αποτελούν τη μεγαλύτερη μεμονωμένη κατηγορία των δεδομένων, με 41 από τους συνολικά 111 παράγοντες.
Οι δύο υπόλοιποι σχεδόν καθολικοί παράγοντες είναι επίσης τεχνικοί και, μάλιστα, οι συχνότερα αναφερόμενοι: ο μακροπρόθεσμος σχεδιασμός του συστήματος και η ενίσχυση του δικτύου ειδικά για την ενσωμάτωση μεταβλητών ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.
Η έκθεση αναγνωρίζει επίσης συγκεκριμένες πρακτικές λειτουργίας που συμβάλλουν στη διατήρηση υψηλών ποσοστών συμμετοχής των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας μετά την έναρξη λειτουργίας των συστημάτων.
Σε αυτές περιλαμβάνονται η εξισορρόπηση σε πραγματικό χρόνο της αιολικής και υδροηλεκτρικής παραγωγής στο Kodiak και η χρήση σφονδύλων και δυναμικών αντιστάσεων στο King Island για τη σταθεροποίηση ενός υβριδικού συστήματος που συνδυάζει αιολική και φωτοβολταϊκή ενέργεια, μπαταρίες και πετρέλαιο ντίζελ.
Η έκθεση χαρακτηρίζει την τεχνική αξιοπιστία και τον προσαρμοσμένο σχεδιασμό των συστημάτων ως τη ραχοκοκαλιά των επιτυχημένων ενεργειακών μεταβάσεων στα νησιά. Ωστόσο, η τεχνολογία από μόνη της δεν καθορίζει το αποτέλεσμα.
Αυτό που διαφοροποιεί τα νησιά που επιτυγχάνουν και διατηρούν υψηλά ποσοστά ανανεώσιμης ενέργειας από εκείνα που δεν προχωρούν είναι το κατά πόσο ένας ορθός τεχνικός σχεδιασμός συνοδεύεται από τις κοινωνικές, πολιτικές και χρηματοδοτικές συνθήκες που επιτρέπουν την υλοποίηση και τη λειτουργία του όπως προβλέπεται.
Οι περιορισμοί στην αναπαραγωγή των επιτυχημένων μοντέλων
Ωστόσο, στην τελευταία ενότητα της έκθεσης καθίσταται σαφές ότι τα συμπεράσματά της δεν αποτελούν μια έτοιμη λίστα λύσεων που μπορεί να εφαρμοστεί αυτούσια παντού.
Οι συντάκτες επισημαίνουν ότι οι βασικές προϋποθέσεις πίσω από τους 13 παράγοντες επιτυχίας, όπως η ύπαρξη ενός τοπικού θεσμού ικανού να διατηρήσει τη διαδικασία σχεδιασμού για αρκετά χρόνια, η συνέχεια στη συμμετοχή των ενδιαφερόμενων μερών σε μια πολυετή διαδικασία και η χρηματοδότηση που δεν εξαρτάται αποκλειστικά από βραχυπρόθεσμους κύκλους ενίσχυσης από δωρητές, δεν είναι εξίσου διαθέσιμες σε όλες τις περιοχές.
Όπου αυτές οι προϋποθέσεις είναι αδύναμες, οι ίδιες παρεμβάσεις τείνουν να χάνουν τη δυναμική τους αντί να αποτυγχάνουν εξαρχής.
Η συμμετοχή των ενδιαφερόμενων μερών εξασθενεί όταν δεν υπάρχει κάποιος τοπικός πρωτοπόρος που να τη διατηρεί, οι μεταρρυθμίσεις στα τιμολόγια δυσκολεύονται να προσελκύσουν επενδύσεις υπό συνθήκες ασταθούς ρυθμιστικού πλαισίου, ενώ οι τεχνικοί σχεδιασμοί που έχουν αποδειχθεί αποτελεσματικοί σε νησιά με επαρκείς πόρους είναι δύσκολο να αναπαραχθούν χωρίς αξιόπιστες αλυσίδες εφοδιασμού ή εκπαιδευμένο προσωπικό για τη λειτουργία και τη συντήρηση των συστημάτων.
Οι συντάκτες επισημαίνουν ρητά ότι αυτό το χάσμα στη δυνατότητα αναπαραγωγής των επιτυχημένων μοντέλων είναι πιθανό να πλήξει περισσότερο τα μικρότερα, πιο απομακρυσμένα και χαμηλότερου εισοδήματος νησιά, ιδίως στον Παγκόσμιο Νότο, όπου οι θεσμικές και χρηματοδοτικές βάσεις που διαθέτουν ήδη οι περιοχές των μελετών περίπτωσης της έκθεσης είναι λιγότερο πιθανό να υπάρχουν εξαρχής.
(Η έκθεση είναι διαθέσιμη για λήψη εδώ)
www.worldenergynews.gr
