Η Βολιβία διαθέτει τεράστιο ανεκμετάλλευτο δυναμικό σε χαλκό, χρυσό, ασήμι και άλλα κρίσιμα ορυκτά, όμως η προσπάθεια προσέλκυσης διεθνών μεταλλευτικών ομίλων σκοντάφτει σε μια ισχυρή εγχώρια δύναμη: σχεδόν μισό εκατομμύριο μεταλλωρύχοι που δραστηριοποιούνται κυρίως μέσω συνεταιρισμών.
Ο πρόεδρος Ροντρίγκο Παζ, ο πρώτος πρόεδρος της Βολιβίας εδώ και περισσότερες από δύο δεκαετίες που τάσσεται υπέρ της προσέλκυσης επενδύσεων, επιδιώκει να ανοίξει τον δρόμο για ξένες εταιρείες που θα μπορούσαν να αξιοποιήσουν τα κοιτάσματα της χώρας. Οι συνεταιρισμοί, ωστόσο, αποτελούν μία από τις ισχυρότερες πολιτικές δυνάμεις της χώρας, εκπροσωπώντας έως και το 8% του εργατικού δυναμικού και περίπου το ήμισυ της εξορυκτικής δραστηριότητας.
Για δεκαετίες, οι συνεταιρισμοί έχουν αξιοποιήσει τον ορυκτό πλούτο με περιορισμένη κρατική εποπτεία και ρύθμιση, ενώ έχουν αποδείξει επανειλημμένα ότι μπορούν να ασκήσουν ισχυρές πιέσεις στις κυβερνήσεις. Μαζικές κινητοποιήσεις τους έχουν στο παρελθόν παραλύσει μεγάλο μέρος της χώρας.
Ο Παζ, ωστόσο, επιχειρεί να προχωρήσει στις αλλαγές. «Γιατί να θέλουμε να είμαστε φτωχοί όταν διαθέτουμε όλα όσα χρειάζονται για να γίνουμε μια ιδιαίτερα ανεπτυγμένη χώρα;», έχει δηλώσει, αναφερόμενος στις δυνατότητες της Βολιβίας, της οποίας τα έσοδα από τις εξαγωγές ορυκτών παραμένουν πολύ χαμηλότερα από εκείνα γειτονικών χωρών, όπως η Χιλή και το Περού.
Το μέγεθος της πρόκλησης έγινε εμφανές τον Μάιο, όταν χιλιάδες μεταλλωρύχοι συνεταιρισμών κατευθύνθηκαν προς το προεδρικό μέγαρο στη Λα Πας, με ορισμένους να πετούν ακόμη και ράβδους δυναμίτη. Η κυβέρνηση τελικά υποχώρησε σε μεγάλο βαθμό στα αιτήματά τους για μεγαλύτερη πρόσβαση σε καύσιμα, εκρηκτικά και νέες περιοχές εξόρυξης. Τον Ιούλιο, οι εντάσεις επανήλθαν, καθώς οι συγκρούσεις μεταξύ αντίπαλων συνεταιρισμών ανάγκασαν τις αρχές να εγκαταλείψουν σχέδια για μια ευρεία συνάντηση μεταξύ συνεταιριστικών και κρατικών μεταλλωρύχων και ιδιωτικών εταιρειών σχετικά με το μέλλον του κλάδου.
«Δεν μπορείς απλώς να τους εξαφανίσεις», δήλωσε ο Τομ Λάρσεν, πρόεδρος και διευθύνων σύμβουλος της Eloro Resources, καναδικής εταιρείας που επιδιώκει να αναπτύξει μεγάλο κοίτασμα αργύρου και κασσίτερου στη Βολιβία. Όπως σημείωσε, οι συνεταιρισμοί αποτελούν σημαντικό τμήμα της κοινωνικής και οικονομικής πραγματικότητας της χώρας.
Μπροστά σε αυτή την κατάσταση, η κυβέρνηση δεν επιλέγει προς το παρόν μια συνολική ανατροπή του εθνικιστικού πλαισίου που διέπει την εξόρυξη, καθώς μια τέτοια κίνηση θα έθετε υπό αμφισβήτηση πολλά από τα προνόμια των συνεταιρισμών. Αντίθετα, προωθεί σταδιακές αλλαγές.
Μεταξύ των προτάσεων που εξετάζονται είναι η δυνατότητα συνεργασίας ιδιωτικών εταιρειών με συνεταιρισμούς, η ενίσχυση των δικαιωμάτων ανάπτυξης για τις εταιρείες εξερεύνησης και η μείωση της φορολογικής επιβάρυνσης. Παράλληλα, η κυβέρνηση επεξεργάζεται ευρύτερη αναμόρφωση του μεταλλευτικού κώδικα, με στόχο τον εκσυγχρονισμό του κλάδου και τη βελτίωση της νομικής ασφάλειας.
«Η μετάβαση προς μια Βολιβία ασφαλή για τις επενδύσεις πρέπει να γίνει μέσω κανόνων και νόμων, αλλά πρέπει επίσης να περιλαμβάνει διαφορετικούς κοινωνικούς τομείς», έχει δηλώσει ο Παζ.
Ο ορυκτός πλούτος και το μεγάλο επενδυτικό κενό
Η Βολιβία βρίσκεται στην ίδια πλούσια σε ορυκτά γεωλογική ζώνη των Άνδεων με τη Χιλή και το Περού. Διαθέτει τα δεύτερα μεγαλύτερα καταγεγραμμένα αποθέματα λιθίου παγκοσμίως και συγκαταλέγεται στους δέκα μεγαλύτερους παραγωγούς αργύρου, κασσίτερου, ψευδαργύρου και μολύβδου.
Με βάση αποκλειστικά τα αποθέματα που αναγνωρίζει η Γεωλογική Υπηρεσία των ΗΠΑ, η ακαθάριστη αξία του ορυκτού πλούτου της χώρας που βρίσκεται στο υπέδαφος ανέρχεται περίπου στα 75 δισ. δολάρια με τις σημερινές τιμές.
Ωστόσο, δεκαετίες περιορισμένων επενδύσεων και ανεπαρκούς εξερεύνησης έχουν αφήσει μεγάλο μέρος του γεωλογικού δυναμικού της χώρας αναξιοποίητο. Ο οικονομικός γεωλόγος Οσβάλντο Άρσε εκτιμά ότι μεταλλοφόρες περιοχές καλύπτουν περίπου τα τρία τέταρτα της Βολιβίας και θεωρεί ότι οι πραγματικοί πόροι μπορεί τελικά να αποδειχθούν τουλάχιστον διπλάσιοι από τις σημερινές εκτιμήσεις.
Σύμφωνα με τους υπολογισμούς του, έργα που βρίσκονται ήδη σε προχωρημένο στάδιο θα μπορούσαν να προσελκύσουν περίπου 3 δισ. δολάρια επενδύσεων και να προσθέσουν περισσότερα από 1 δισ. δολάρια ετησίως στις εξαγωγές.
Η άτυπη εξόρυξη, οι κοινωνικές συγκρούσεις και η περιορισμένη νομική προστασία, ωστόσο, έχουν λειτουργήσει αποτρεπτικά για τους ξένους επενδυτές. Μεγάλοι όμιλοι, μεταξύ των οποίων η Glencore και η Newmont, έχουν αποχωρήσει από τη χώρα, ενώ το 2012 η Βολιβία ανακάλεσε παραχωρήσεις της καναδικής South American Silver.
Κανένα μεγάλο νέο ορυχείο δεν έχει περάσει σε παραγωγή από το 2007, με αποτέλεσμα η παραγωγή να στηρίζεται ολοένα περισσότερο σε παλαιότερες εγκαταστάσεις. Οι δαπάνες για εξερεύνηση παραμένουν χαμηλότερες από εκείνες άλλων χωρών της περιοχής, ενώ οι εξαγωγές ορυκτών, ύψους περίπου 5 δισ. δολαρίων, απέχουν σημαντικά από τα επίπεδα της Χιλής.
Από το Cerro Rico στις νέες συνεργασίες
Η κυβέρνηση θέλει να επαναφέρει ένα μοντέλο που είχε ουσιαστικά εγκαταλειφθεί επί προεδρίας Έβο Μοράλες, επιτρέποντας στους συνεταιρισμούς που διαθέτουν δικαιώματα εξόρυξης να συνεργάζονται με εταιρείες οι οποίες μπορούν να προσφέρουν χρηματοδότηση, τεχνογνωσία, τεχνολογία και σύγχρονες μεθόδους επεξεργασίας.
Μια τέτοια προσέγγιση θα μπορούσε να δώσει πρόσβαση σε κοιτάσματα που οι συνεταιρισμοί αδυνατούν να αναπτύξουν μόνοι τους, ενώ παράλληλα θα μπορούσε να βελτιώσει τον εξοπλισμό, την παραγωγικότητα και τις περιβαλλοντικές και εργασιακές συνθήκες.
Η ανάγκη για αλλαγές είναι ιδιαίτερα εμφανής στο Cerro Rico, το εμβληματικό βουνό της Ποτοσί, του οποίου το ασήμι χρηματοδότησε σε μεγάλο βαθμό την Ισπανική Αυτοκρατορία. Μετά από σχεδόν πέντε αιώνες εξόρυξης, το βουνό έχει διατρηθεί από χιλιάδες στοές και έχει υποστεί περίπου 150 καθιζήσεις. Τμήματα της περιοχής, που αποτελεί μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς της UNESCO, έχουν κλείσει, καθώς οι αρχές προσπαθούν να διατηρήσουν το χαρακτηριστικό κωνικό σχήμα του βουνού.
Για τους μεταλλωρύχους, όμως, η εξόρυξη παραμένει συχνά η μοναδική διαθέσιμη πηγή εισοδήματος. Ο Ντέιμαρ Σιλβέστρε εργάζεται στο Cerro Rico από τα 16 του χρόνια. Στο τέλος της βάρδιας, οι μεταλλωρύχοι συγκεντρώνονται βαθιά κάτω από την επιφάνεια, μασώντας φύλλα κόκας, πίνοντας αλκοόλ και κάνοντας προσφορές στον El Tío, τη μορφή με τα κέρατα που, σύμφωνα με την παράδοση των μεταλλωρύχων, προστατεύει τους εργάτες και ταυτόχρονα φυλάσσει τον ορυκτό πλούτο του βουνού.
«Μερικές φορές θέλω να αναζητήσω άλλη δουλειά, αλλά δεν υπάρχει τίποτα άλλο», δήλωσε ο Σιλβέστρε, ο αδελφός του οποίου είχε σκοτωθεί λίγους μήνες νωρίτερα σε δυστύχημα σε ορυχείο.
Η ιστορία της Βολιβίας είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την εξόρυξη, από την προκολομβιανή μεταλλουργία και την άνθηση του αργύρου στο Cerro Rico έως την κυριαρχία του κασσίτερου τον 20ό αιώνα. Μετά την επανάσταση του 1952, η χώρα εθνικοποίησε τα μεγαλύτερα ορυχεία της και τα έθεσε υπό τον κρατικό όμιλο Comibol. Όταν οι τιμές του κασσίτερου κατέρρευσαν τη δεκαετία του 1980, χιλιάδες απολυμένοι μεταλλωρύχοι κατέλαβαν εγκαταλελειμμένες στοές, συμβάλλοντας στη δημιουργία του σημερινού συνεταιριστικού κινήματος.
Μια περίοδος έντονης εξερεύνησης τη δεκαετία του 1990 οδήγησε σε νέες ανακαλύψεις, μεταξύ των οποίων το San Cristobal, όμως η ενίσχυση του κρατικού ελέγχου επί προεδρίας Μοράλες περιόρισε σημαντικά την εξερεύνηση.
Το μοντέλο του Porco
Περίπου μία ώρα νότια της Ποτοσί, η περιοχή Porco αποτελεί ένα παράδειγμα του μοντέλου συνεργασίας που επιδιώκει να αναπτύξει η κυβέρνηση.
Κάθε πρωί, εκατοντάδες μεταλλωρύχοι κατευθύνονται με φορτηγά και μοτοσικλέτες προς τα βουνά. Κάποιοι εργάζονται για συνεταιρισμούς, ενώ άλλοι κατεβαίνουν στις υπόγειες εγκαταστάσεις της Sinchi Wayra, της βολιβιανής μονάδας της Santacruz Silver Mining.
Όταν η Santacruz, με έδρα το Βανκούβερ, εξαγόρασε τα ορυχεία της Glencore στη Βολιβία το 2022, κληρονόμησε και τις σχέσεις με τους τοπικούς συνεταιρισμούς, οι οποίες έκτοτε έχουν εξελιχθεί σε κεντρικό στοιχείο της στρατηγικής της. Στο Porco, η εταιρεία επιτρέπει σε δύο συνεταιρισμούς να εκμεταλλεύονται τμήματα του βουνού όπου η ίδια έχει σταματήσει τις εργασίες, ενώ οι εργαζόμενοί της συνεχίζουν την εξόρυξη σε μεγαλύτερο βάθος.
Η πρακτική αυτή αποτυπώνει ταυτόχρονα τις δυνατότητες και τα προβλήματα της κυβερνητικής στρατηγικής. Οι συνεταιρισμοί αποκτούν πρόσβαση σε απασχόληση και υποδομές, ενώ οι εταιρείες περιορίζουν τις συγκρούσεις για περιοχές που δεν θεωρούν πλέον οικονομικά βιώσιμες.
Ωστόσο, η άνοδος των τιμών των μετάλλων μπορεί να αναζωπυρώσει γρήγορα τις διαμάχες για τα δικαιώματα εξόρυξης, ενώ οι εταιρείες θεωρούν τις καταλήψεις παραχωρήσεων έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες που αποθαρρύνουν τις επενδύσεις.
Παράλληλα, η περιορισμένη εποπτεία και η ανεπαρκής ιχνηλασιμότητα επιτρέπουν την ανάμειξη μεταλλεύματος από άτυπες ή δυνητικά παράνομες πηγές με νόμιμη παραγωγή, γεγονός που δυσκολεύει τον έλεγχο της αγοράς.
Οι συνεταιρισμοί, από την πλευρά τους, εμφανίζονται επιφυλακτικοί απέναντι σε μια υπερβολικά στενή σύνδεση με ιδιωτικές εταιρείες, φοβούμενοι ότι θα μετατραπούν ουσιαστικά σε εργατικό δυναμικό για τους μεγάλους ομίλους. Ορισμένοι ηγέτες τους ζητούν αντίθετα από το κράτος να ανακτήσει παραχωρήσεις που παραμένουν ανεκμετάλλευτες από ιδιωτικές εταιρείες και να τις παραχωρήσει σε τοπικούς μεταλλωρύχους.
Το ενδιαφέρον των διεθνών ομίλων επιστρέφει
Ορισμένες εταιρείες έχουν ήδη αρχίσει να προετοιμάζονται για πιθανό άνοιγμα της αγοράς. Η Santacruz επιταχύνει ένα έργο στη Βολιβία και εξετάζει πιθανές εξαγορές, ενώ παράλληλα βοηθά ορισμένες εταιρείες εξερεύνησης να αξιολογήσουν την είσοδό τους στη χώρα.
Παράλληλα, επιχειρηματικοί φορείς ζητούν από την κυβέρνηση μεγαλύτερη προστασία από τις καταλήψεις παραχωρήσεων, ταχύτερη αδειοδότηση και σταθερότερο νομικό πλαίσιο, ώστε να καταστεί δυνατή η προσέλκυση μεγαλύτερων επενδύσεων.
Η αύξηση των τιμών των μετάλλων, πάντως, περιπλέκει την προσπάθεια. Όπως επισημαίνουν παράγοντες του κλάδου, όταν οι τιμές ανεβαίνουν, αυξάνεται συνήθως και η άτυπη εξόρυξη.
Ακόμη και αν οι συνεταιρισμοί αποδεχθούν συνεργασίες με ιδιωτικές επιχειρήσεις, τα μεγαλύτερα κοιτάσματα της Βολιβίας απαιτούν κεφάλαια και τεχνικές δυνατότητες που ξεπερνούν τις δυνατότητες των τοπικών μεταλλωρύχων. Η ανάπτυξή τους θα χρειαστεί διεθνείς ομίλους με την ικανότητα να επενδύσουν δισεκατομμύρια δολάρια σε ορίζοντα δεκαετιών.
Η κυβέρνηση έχει ήδη εντείνει την προβολή των έργων της σε διεθνή συνέδρια εξόρυξης, έχει υπογράψει συμφωνία με τις Ηνωμένες Πολιτείες για τα κρίσιμα ορυκτά και έχει ενισχύσει τις επαφές με τον Καναδά, την Αυστραλία και τη Νότια Κορέα. Το Χρηματιστήριο του Τορόντο πραγματοποίησε φέτος για πρώτη φορά επενδυτική εκδήλωση στη Βολιβία.
Παρά το γεγονός ότι η χώρα εξακολουθεί να κατατάσσεται χαμηλά στις διεθνείς αξιολογήσεις για την ελκυστικότητα του επενδυτικού περιβάλλοντος στον εξορυκτικό κλάδο, η αντίληψη για την πολιτική της έχει παρουσιάσει αισθητή βελτίωση.
Η San Cristobal Mining εξετάζει επέκταση στη Βολιβία που θα μπορούσε να υπερδιπλασιάσει την παραγωγή αργύρου τα επόμενα χρόνια. Την ίδια στιγμή, η διοίκησή της βρίσκεται σε συζητήσεις με άλλες μεταλλευτικές εταιρείες που εξετάζουν την είσοδό τους στη χώρα, με μεγάλο μέρος αυτού του ενδιαφέροντος να έχει εκδηλωθεί μετά την εκλογή του Παζ.
Για τους μεγάλους διεθνείς ομίλους, ωστόσο, η επιστροφή στη Βολιβία θα εξαρτηθεί από το κατά πόσο η χώρα μπορεί να προσφέρει ισχυρότερη νομική προστασία, ανταγωνιστικό φορολογικό καθεστώς και αποτελεσματικότερο έλεγχο της άτυπης εξόρυξης, αλλά και από το αν οι μεταρρυθμίσεις μπορούν να αντέξουν στις πολιτικές αναταράξεις.
Η συζήτηση για την επόμενη ημέρα της βολιβιανής εξόρυξης έχει, έτσι, ανοίξει ξανά. Το μεγάλο στοίχημα για τον Παζ είναι να προσελκύσει τα κεφάλαια και την τεχνογνωσία των διεθνών εταιρειών χωρίς να έρθει σε μετωπική σύγκρουση με τους συνεταιρισμούς που εδώ και δεκαετίες αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι του εξορυκτικού μοντέλου της χώρας.
www.worldenergynews.gr
